Innowacyjna gospodarka / autor: Tadeusz Wilczarski

Rozpoczynający się cykl artykułów dedykowany jest przede wszystkim dla osób prowadzących działalność gospodarczą w małych i średnich przedsiębiorstwach. Przybliżana zostanie tematyka związana z ochroną własności przemysłowej, która dotyczy sfery niematerialnej i prawnej w prowadzeniu działalności gospodarczej przedsiębiorstw. Treści artykuły zawierać będą doświadczenia autora wynikające z prowadzonej ochrony własności przemysłowej w przedsiębiorstwach. Zawarte będą spostrzeżenia w zakresie tworzenia własności intelektualnej w przedsiębiorstwach o potencjale innowacyjnym, które swoją działalnością wzbogaciły ten potencjał twórczy, a który w oddziaływaniu rynkowym zapewnił przedsiębiorstwom sukces.

 

Działalność gospodarcza ściśle związana jest z rozwojem szeroko pojętej innowacyjności w zakresie prowadzonej działalności gospodarczej. Termin innowacje rozwinął się w strukturach Unii Europejskiej, jako termin wskazujący na nowoczesną gospodarkę, w którym skupia się cały potencjał twórczy ukierunkowany na rozwój przedsiębiorstw a tym samym i gospodarkę. W polskim prawie to nazewnictwo nie występuje. Występuje jednak w ujęciu potocznym funkcjonującym w życiu gospodarczym i stało się bardzo nośne i modne.

     Innowacje (innovation) w terminologii encyklopedycznej to postępowe zmiany polegające na zastępowaniu istniejących stanów nowymi pozytywnie ocenianymi w świetle kryteriów danej organizacji, polepszające warunki jej funkcjonowania na rynku i w otoczeniu, przyczyniające się do jej rozwoju i postępu w gospodarowaniu. W znaczeniu potocznym innowacja oznacza nowatorstwo, wprowadzanie czegoś jakościowo nowego w danej dziedzinie życia a także nowa idea, zmiana postrzegana jako pewne novum. W przedsiębiorstwie przez innowacje rozumie się najczęściej nowości zastosowane w produktach, usługach i związane są przede wszystkim z techniką lub formą zarządzania. Faktycznie zaś innowacje w przedsiębiorstwie dzielą się na procesowe, produktowe, organizacyjne, marketingowe i środowiskowe. 

     Termin innowacje w nauce ekonomii jest łączony szczególnie z J. Schumpeterem , który uznawał, że innowacje to: 

1. wprowadzenie na rynek nowego produktu, w sposób istotny różniącego się od innych,

2. wprowadzenie nowej techniki produkcji, 

3. otwarcie nowego rynku zbytu, 

4. zdobycie nowych źródeł surowców 

5. i nowa organizacja jakiegoś przemysłu, np. utworzenie monopolu lub jego likwidacja. 

     Zakres przedmiotowy definicji innowacji jest bardzo szeroki i ogarnia w zasadzie podstawową część najważniejszych zmian technicznych i organizacyjnych, jakie występują w życiu każdego przedsiebiorstwa i całego społeczeństwa. 

     W nowoczesnym zarządzaniu przedsiębiorstwem, które jest silnie zorientowane rynkowo, szczególne znaczenie mają innowacje produktowe i technologiczne. Innowacje te zaakceptowane przez rynek dają przedsiębiorstwu przewagę nad konkurentami a nawet zapewniają jej okresowo pozycję monopolistyczną poprzez zabezpieczenie praw wyłącznych produktu w postaci bezpośredniej jak i pośredniej produktu poprzez wynikające zabezpieczenie wpraw wyłącznych z technologii ( sposobu wytwarzania). Ta ostatnia forma daje zabezpieczenie produktu pośrednie na zasadzie domniemania wykorzystania chronionej technologii. Naruszyciel zobowiązany jest udowodnić, że jego produkt wytwarzany jest odmienną technologią niż wynikająca z prawa wyłącznego. 

Niektórzy ekonomiści upatrują rozwój gospodarczy poprzez innowacje oparte przede wszystkim na wiedzy, która daje zdolność do rywalizacji w ekonomii. Nie uzależniają innowacji od rozwoju gospodarczego od rozmiaru kraju, dostępnych surowców lub niskich kosztów produkcji ale uzależniają od zdolności innowacji, zwłaszcza produktowej i technologicznej. Sukces, jak głoszą  zależy od wiedzy zawartej w towarze a nie w produkcji tych towarów. Sukces ekonomiczny zależy od innowacji. Jak podaje czasopismo angielskie The Economist, struktura kosztów w produkcie to 20%  koszty produkcji zaś 80% to wiedza zawarta w myśli, zwłaszcza technicznej, technologicznej i organizacyjnej. Jest to zupełnie inne spojrzenie niż to w czym funkcjonowaliśmy w niedawnej przeszłości, która pozostawiła duże przyzwyczajenia w naszym rozumieniu nowoczesnej gospodarki. 

Proponuje się w obecnej dobie przechodzenie z klasycznego systemu społeczeństwa przemysłowego do systemu rozpowszechniania wiedzy w społeczeństwie. Podkreśla się, że wiedza jest skutecznie rozpowszechniona poprzez : Internet, system patentowy, publikacje, zwłaszcza w zakresie wiedzy specjalistycznej oraz w zakresie wiedzy popularno – naukowej poprzez środki masowego przekazu. Należy zatem korzystać z wiedzy dostępnej by nie trudzić się nad rozwiązaniami, które funkcjonują w informatorach, a zwłaszcza w bazach Urzędów Patentowych.

Zaznaczyć należy, że wiedza specjalistyczna jest chroniona na zasadzie tajemnicy przedsiębiorstwa oraz chroniona na zasadzie wyłączności. 

Dostępność do wiedzy specjalistycznej jest bardzo ważna i należy zdawać sobie sprawę z pewnych uwarunkowań występujących w naszym życiu. Otóż przedmioty własności przemysłowej jak wynalazek czy wzór użytkowy, zgodnie z Konwencją Paryską publikowane są po 18 miesiącach od daty ich zgłoszenia (zapis Konwencyjny zawarty jest w ustawie Prawo własności przemysłowej) . Zatem nie można zapoznać się ze zgłoszonym wynalazkiem czy wzorem użytkowym wcześniej niż po 18-tu miesiącach od zgłoszenia. Jest to dość znaczny upływ czasu. Publikacje książkowe, specjalistyczne publikowane są średnio  po dwóch latach od ich powstania. Zatem źródło ich publikacji jest jeszcze późniejsze niż opublikowane wynalazki czy wzory użytkowe. Można stwierdzić, że najwcześniej publikowane dane w zakresie innowacyjnych rozwiązań technicznych dotyczą publikacji w bazach patentowych wszystkich cywilizowanych krajów, jako źródło wiedzy dostępnej.

Istnieje możliwości korzystania z informacji patentowej ogólnodostępnej. Należy, zatem korzystać z tego narzędzia, które pozwala na zapoznanie się z najnowszą techniką bez kosztowo.

Należy jednak pamiętać, że dostęp do wiedzy nie upoważnia do naruszenia praw wyłącznych lub praw autorskich. 

Trzeba zdawać sobie sprawę, że: 

patenty mają zakres terytorialny, lecz ich publikacja jest globalna, ogólnodostępna,

patenty są ograniczone czasowo w zakresie ochrony w RP i wielu innych krajach do 20 lat, 

zakres ochrony jest ograniczony przez zastrzeżenia patentowe, przy czym należy pamiętać, że w niektórych państwach, stosuje się wykładnie rozszerzające np. o rysunki, 

patenty dają wyłączne prawo korzystania z wynalazku, ale nie zabraniają innym uczenia się z publikowanego wynalazku – informacja ogólnodostępna.

 

Duże możliwości poszukiwań i badań stanu techniki w różnych układach opracowała i udostępniła Światowa Organizacja Własności Intelektualnej (WIPO). Również nasz Urząd Patentowy RP umożliwił korzystanie z bazy publikowanych wynalazków, wzorów użytkowych, wzorów przemysłowych, topografii układów scalonych, oznaczeń geograficznych oraz znaków towarowych. Należy zaznaczyć, że istnieje możliwość darmowego dostępu do ponad 60 milionów dokumentów patentowych z całego świata przedstawiających rozwój techniki od roku 1836 w bazie espa@cenet publikowanej przez European Patent Office. Baza ta pozwala na monitorowanie nowych rozwiązań w postaci zgłoszonych wynalazków, które są w zasadzie pierwszym ogłoszeniem nowego rozwiązania, i chociaż ta publikacja następuje po okresie 18 miesiącach od daty ich zgłoszenia, to jednak stanowi ona pierwsze źródło udostępnienia przed pojawieniem się innowacyjnej informacji w doniesieniach prasowych lub na rynku.  

 

Kwalifikacja wiedzy intelektualnej w zakresie prowadzonej działalności gospodarczej weryfikowana jest w zakresie możliwości uzyskania praw wyłącznych lub stosowania zabezpieczeń innych, zwłaszcza na gruncie tajemnicy przedsiębiorstwa. Ta ostatnia forma jest trudna do zabezpieczenia pomimo pewnych unormowań prawnych w tym zakresie wynikających z prawa pracy oraz prawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji, która trwa tak długo dopóki nie zostanie ujawniona.

 

Umiejętność wykorzystywania wiedzy chronionej przez przedsiębiorstwa jest elementem strategii innowacyjnej, która zasadza się na rozwiązaniach własnych lub nabytych i stanowi istotę funkcjonowania przedsiębiorstwa. Ta wiedza nabyta stanowiąca własność intelektualną przedsiębiorstwa, traktowana jako wartości niematerialne i prawne, które można określić jako nierzeczowe aktywa trwałe, interpretowane w kategoriach nabytych praw majątkowych i przywilejów przedsiębiorstwa.

Przepisy, które mają zastosowanie do podatkowej amortyzacji środków trwałych oraz wartości niematerialnych i prawnych z dniem 1 stycznia 2001 roku zostały przeniesione z obowiązującego poprzednio rozporządzenia ministra finansów z dnia 17 stycznia 1997 roku w sprawie amortyzacji środków trwałych oraz wartości niematerialnych i prawnych  do obydwu ustaw o podatkach dochodowych od osób prawnych   i osób fizycznych . Należy także pamiętać, że od 1 stycznia 2003 roku zaczęły obowiązywać przepisy Ustawy z dnia 27 lipca 2002 roku o zmianie Ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych  oraz Ustawy z dnia  27 lipca 2002 roku o zmianie Ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych , które wprowadziły kilka istotnych zmian w przepisach dotyczących amortyzacji.

Rozszerzono znacznie przedmioty wartości niematerialnych i prawnych. W dotychczasowej praktyce skupiano się na amortyzacji tylko programów komputerowych, pomijano natomiast cały zakres przedmiotów własności przemysłowej wynikającej z ustawy Prawo własności przemysłowej.

Zagadnienia dotyczące środków trwałych oraz wartości niematerialnych i prawnych ujmowane są dwojako:

- w ujęciu rachunkowym, (bilansowym) wynikającym z ustawy o rachunkowości, 

- w ujęciu podatkowym.

 

Zgodnie z art. 22b ust.1 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych oraz art. 16b ust.1 Ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych, wartościami niematerialnymi i prawnymi podlegającymi amortyzacji są nabyte i nadające się do gospodarczego wykorzystania w dniu przyjęcia do używania: 

spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkaniowego,

spółdzielcze prawo do lokalu użytkowego,

prawo do domu jednorodzinnego w spółdzielni mieszkaniowej,

autorskie lub pokrewne prawa majątkowe,

licencje,

prawa do: wynalazków, patentów, znaków towarowych, wzorów użytkowych, wzorów zdobniczych (wzorów przemysłowych, topografia układów scalonych),

wartość stanowiącą równowartość uzyskanych informacji związanych z wiedzą w dziedzinie przemysłowej, handlowej, naukowej lub organizacyjnej (know – how),

o ile przewidywany okres ich używania jest dłuższy niż rok, a równocześnie są wykorzystywane przez podatnika na potrzeby związane z prowadzoną przez niego działalnością gospodarczą albo oddane do używania na podstawie umowy licencyjnej (sublicencyjnej), umowy najmu, dzierżawy lub innej umowy o podobnym charakterze. 

Kosztem uzyskania przychodów są wyłącznie odpisy od wartości niematerialnych i prawnych ( odpisy amortyzacyjne) dokonywane zgodnie z przepisami ustaw o podatkach dochodowych. 

Wartości niematerialne i prawne jako koszty uzyskania przychodu w zakresie naszych zainteresowań dotyczą wynalazków, wzorów użytkowych, wzorów przemysłowych, topografii układów scalonych, 

 

Zgodnie z art. 3 ust. 1 pkt. 14 Ustawy o rachunkowości UOR do wartości niematerialnych i prawnych zalicza w szczególności ( nie jest to wyliczenie wyczerpujące, a jedynie przykładowe):

autorskie prawa majątkowe,

prawa pokrewne,

licencje,

koncesje,

prawa do wynalazków,

prawa do patentów,

prawa do znaków towarowych,

prawa do wzorów użytkowych oraz zdobniczych,

know – how.

 

Nie stanowią kosztów uzyskania przychodów te odpisy amortyzacyjne, które dokonywane są zgodnie z zasadami prawa bilansowego, innymi niż zasady przyjęte w prawie podatkowym w zakresie naszych zainteresowań dotyczą znaków towarowych i oznaczeń geograficznych.  

 

Z przyjętej w obydwu ustawach o podatkach dochodowych definicji wartości niematerialnych i prawnych wynika, że uznaje się za nie wyłącznie takie składniki majątku, które zostały przez podatnika nabyte. Przepisy nie wskazują na możliwości wytworzenia wartości niematerialnych i prawnych we własnym zakresie. Międzynarodowe Standardy Rachunkowości  zakładają, że podstawowe znaczenie dla uznania określonych aktywów przedsiębiorstwa za wartości niematerialne i prawne są możliwości zidentyfikowania tych aktywów i możność osiągnięcia korzyści ekonomicznych z ich posiadania. Standard nie wymaga natomiast, aby przedsiębiorstwo pozyskało te aktywa poprzez nabycie. Trudno zrozumieć takie unormowanie prawne, które nie pozwala amortyzować wartości niematerialnych i prawnych wytworzonych we własnym zakresie.

Należy zwrócić również uwagę na niespójność wymienionych przedmiotów wartości niematerialnych i prawnych w przywołanych ustawach z przedmiotami własności przemysłowej wymienionymi w ustawie Prawo własności przemysłowej, która obowiązuje od 22 sierpnia 2001 roku, zaś amortyzację można naliczać w szerszym zakresie od 1 stycznia 2003 roku. W ustawach podatkowych występuje prawo do wzorów zdobniczych, które nie występuje w ustawie Prawo własności przemysłowe, bowiem w tej ustawie występuje prawo do wzorów przemysłowych, nadto prawo do topografii układów scalonych oraz prawo do oznaczeń geograficznych, które nie są wymienione w przywołanych ustawach podatkowych i ustawie o rachunkowości. Trudno będzie wyjaśnić w Urzędach Skarbowych naliczenie amortyzacji od tych nie wymienionych, ale niewątpliwie występujących wartości niematerialnych i prawnych jakimi są, zwłaszcza wzory przemysłowe i topografie układów scalonych. Ciągłe zmiany prawne dotyczące prowadzenia działalności gospodarczej powodują niespójności w przepisach, które trudno weryfikować gdyż nazewnictwo ciągle podlega modyfikacji. Należy jednak pamiętać o zasadzie, że „nieznajomość prawa szkodzi”.

Strona główna - powrót

.

Innowacyjna Gospodarka


Projekt Współfinansowany z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego.